4ο ΓΕΛ ΝΕΑΣ ΣΜΥΡΝΗΣ

 

Πολιτεία του Πλάτωνα.

1. Εισαγωγή. Ο άνθρωπος, δεν ονειρεύεται μόνο για τον εαυτό του, κάνει και συλλογικά όνειρα, για ένα κόσμο ευτυχισμένο. Η τέχνη, η θρησκεία και η φιλοσοφία στηρίζουν τέτοια όνειρα και τους δίνουν μορφή. Κάτι παρόμοιο είναι και η Πολιτεία του Πλάτωνα. Μια ουτοπία περί κράτους, που συνδέει την πολιτική με την ηθική, την μεταφυσική, την ορθολογικότητα, την θρησκεία και την μυθική διάσταση. Το βιβλίο γράφτηκε περίπου το 380 πΧ, και εξετάζει αν είναι ευτυχής ο δίκαιος μάλλον ή ο άδικος, δομεί μιά φανταστική πολιτεία με φιλοσόφους ηγέτες, την Καλλίπολη και τέλος ορίζει τον φιλόσοφο (μύθος του σπηλαίου) και πραγματεύεται την αθανασία της ψυχής (μύθος του Ηρός). 

2. Ερώτημα πρώτο: Δικαιοσύνη! Πως μπορεί να υπάρχει μια δίκαιη τάξη πραγμάτων που να ισχύει πάντα; Απάντηση: Να διοικούν οι Σοφοί και οι Άριστοι. Εκτός από τη σοφία δηλαδή, να έχουν οι Άριστοι και δύναμη να ηγούνται. Για τον Πλάτωνα, η δικαιοσύνη είναι η βασικότερη αρετή του ανθρώπου, γιατί εξισορροπεί μεταξύ τους όλους τους ανθρώπινους στόχους, τις ανθρώπινες ανάγκες και τις υπόλοιπες αρετές. Δεν υπόκειται σε αλλαγές, ανάλογα με τα συγκυριακά συμφέροντα και τις συμβάσεις, αλλά έχει σταθερούς κανόνες, αποβλέποντας στο συλλογικό συμφέρον.

3. Τριμερής κατανομή. Η Δικαιοσύνη σχετίζεται με την υγεία της ψυχής (= άθροισμα πνεύματος και συναισθήματος). Η Ψυχή έχει 3 δεξιότητες: Λογική, Βούληση και Πάθος. Σε αυτές αντιστοιχούν 3 αρετές: Σοφία, Γενναιότητα, Σύνεση. Η τάξη στην ψυχή υπάρχει όταν η Λογική εξουσιάζει τα Πάθη, με την βοήθεια της Βούλησης. Σε πολιτικό πλαίσιο: ο Ηγεμόνας είναι η Λογική, οι επίκουροί του είναι η Βούληση και το Πλήθος, τα Πάθη. Οι αρετές συνδέονται με τις κοινωνικές τάξεις. Οι ηγεμόνες έχουν την Σοφία για να παίρνουν αποφάσεις. Οι επίκουροι, την Γενναιότητα, για να πολεμούν τους εχθρούς. Ο λαός την Σύνεση, για να νικά τα πάθη.

4. Δομή ιδανικής Πολιτείας. Διαφωνίες και επαναστάσεις, είναι σημάδια έλλειψης δικαιοσύνης. Γι? αυτό οι ηγεμόνες επιλέγονται αυστηρά. Η διαπαιδαγώγησή τους έχει μεγάλη σημασία, ώστε να αποκτούν αυτογνωσία. Γενικά την εκπαίδευση όλων την αναλαμβάνει το κράτος. Στο κράτος αυτό δεν υπάρχουν οι παλιές δομές οικογένειας και ιδιοκτησίας. Υπάρχει κοινοκτημοσύνη ερωτικών συντρόφων, αλλά όχι αχαλίνωτος σεξουαλισμός. Η άρχουσα τάξη ζει ασκητικά, για να μην μπει στον πειρασμό του πλουτισμού και της συσσώρευσης δύναμης. Η νέα γενιά εκπαιδεύεται από την άρχουσα τάξη. Μαθήματα: Μουσική (μόνο δωρικούς και φρυγικούς ρυθμούς που ανεβάζουν την γενναιότητα), Γυμναστική, Μαθηματικά (για τους ηγέτες μόνο) και Φιλοσοφία (5 χρόνια για όλους και άλλα 15 για τους επίλεκτους). Η τέχνη δεν βοηθά στην εκπαίδευση, γιατί εξάπτει την εγωπαθή και ανεδαφική φαντασία, που με τη σειρά της γεννά τις διαφωνίες λόγω οίησης (άρα και τις αδικίες). Οι επίλεκτοι, ενώ θα κυβερνούν, δεν θα παραμελούν την φιλοσοφική τους μελέτη. Για να γίνουν ηγέτες πρέπει να περάσουν τα 50, και να εξασκηθούν στην μελέτη της ιδέας του αγαθού.

5. Μύθοι και παιδεία. Ο καλύτερος τρόπος προκειμένου να κατανοηθεί ένα συμβάν χωρίς να το ζήσει κανείς άμεσα είναι μέσω μιάς λεκτικής συμβολικής αναπαράστασης του γεγονότος. Υπάρχουν δύο είδη λόγων: οι αληθείς και οι ψευδείς. Τα παιδιά, προκειμένου να εκπαιδευθούν,  χρειάζονται αρχικά λόγους του δεύτερου είδους, δηλαδή τους μείζονες μύθους, σε αντιδιαστολή με τους απορριπτέους και ασεβείς ποιητικούς μύθους του Ομήρου και του Ησίοδου που εμφανίζουν πάθη και έριδες θεών και ανθρώπων. Οι μείζονες μύθοι, ναι μεν είναι λόγοι ψευδείς αλλά εμπεριέχουν ψυχοπλαστικές ψιγματικές αλήθειες σε κατάλληλες δόσεις και χρησιμεύουν, εν είδει φαρμάκου, στον εθισμό της αποτροπής της αδικίας. Ένας μύθος, ένα παραμύθι ή ένα ανέκδοτο αποτυπώνεται στη μνήμη πολύ πιο ανεξίτηλα, από χίλιες θεωρητικές εξηγήσεις κι επιχειρήματα. Λόγω της πειθούς και της αληθοφάνειας που οφείλουν να εμφανίζουν, ονομάζονται γενναία ψεύδη. Παράδειγμα γενναίου ψεύδους είναι ο πλατωνικός μύθος της δημιουργίας των τριών τάξεων, όπου ο θεός ανακάτεψε χρυσάφι για να πλάσει τους άρχοντες, ασήμι για τους φύλακες και σίδερο για τους τεχνίτες. Οι άρχοντες πρέπει να έχουν το νου τους ώστε αν γεννηθεί αναμεσά τους κάποιο παιδί από σίδερο, χωρίς οίκτο, να το τοποθετούν στην τάξη των τεχνιτών κι αν στη τάξη των τεχνιτών γεννηθεί ένα παιδί από ασήμι ή χρυσό, με χαρά, να το ανεβάζουν στην αντίστοιχη τάξη των φυλάκων ή των ηγετών. Με τον μύθο αυτό, διαφυλάσσεται η διάκριση των τάξεων, ως συστατικό της ιδανικής πολιτείας, αλλά εξυπηρετείται κι η ιδέα της δικαιοσύνης μέσω της δυνατότητας εισπήδησης. Έτσι εξασφαλίζεται η ζητούμενη πειθώ, ώστε το δίκαιο να γίνεται αποδεκτό από την συνείδηση των πολιτών, χωρίς βίαιη επιβολή και δεσποτικές μεθόδους, που οδηγούν σε εξέγερση.

6. Ιδέες. Η θεωρία των ιδεών αναπτύσσεται με τον περίφημο μύθο του σπηλαίου. Οι άνθρωποι ζουν φυλακισμένοι σε σπήλαιο. Βλέπουν σκιές των πραγμάτων, στον τοίχο απέναντι τους. Αν κάποιος αποδράσει, βγει στο φως του ήλιου, δει την πραγματικότητα και γυρίσει στο σπήλαιο να διηγηθεί την αλήθεια, οι άλλοι δεν θα τον πιστέψουν, αλλά ο ίδιος, τυφλωμένος από το λαμπρό φως του ήλιου, δεν θα μπορεί πια να δει τις σκιές στον τοίχο που έβλεπε πρωτύτερα. Η Σπηλιά είναι ο κόσμος των αισθήσεων, στον οποίον είμαστε αιχμάλωτοι. Ο δέσμιος που δραπετεύει και ξαναγυρνά, είναι ο φιλόσοφος. Ο κόσμος εκτός σπηλιάς είναι ο κόσμος των ιδεών. Για κάθε πράγμα (σκιά) που υπάρχει στον κόσμο των αισθήσεων, υπάρχει ένα αντίστοιχο ιδανικό πρότυπο εκεί. Μια ιδέα. Όλες οι ιδέες ακολουθούν μια κλιμακωτή ιεραρχική τάξη. Στην κορυφή είναι η ιδέα του Αγαθού.

7. Υπάρχουν 4 βαθμίδες συναίσθησης της πραγματικότητας. Χαμηλότερα είναι η Τέχνη, γιατί έχει να κάνει με αντίγραφα και αναπαραστάσεις αισθητηριακών πραγμάτων. Μετά είναι η αισθητηριακή αντίληψη, ως αντίγραφο του κόσμου των ιδεών. Μετά είναι η αντίληψη των μαθηματικών δομών, ως γέφυρα προς τον κόσμο των ιδεών και τέλος είναι ο κόσμος των ιδεών, όπου ανήκει και η αληθής αντίληψη του λόγου. Ο κόσμος των ιδεών δεν υπόκειται σε μεταβολές, ενώ οι άλλοι κόσμοι – βαθμίδες, ναι.

8. Υφιστάμενες Μορφές Διακυβέρνησης. Υπάρχουν 4 είδη διακυβέρνησης που δεν μπορούν να επιβιώσουν: α) η τιμοκρατία όπου κυβερνούν άτομα που έχουν επιλεγεί σύμφωνα με το βαθμό τιμής που κατέχουν στην κοινωνία, αλλά η τιμή τους σταδιακά εξισώνεται με τον πλούτο και την ιδιοκτησία, οπότε το πολίτευμα αυτό οδηγεί στον υλισμό και στον πλουτισμό που φέρνει, β) την ολιγαρχία που συνιστά ασταθές καθεστώς, αφού ο πλούτος δε βοηθά ένα καπετάνιο να ελέγξει το πλοίο του. Έτσι αναπτύσσονται αδικίες μεταξύ πλουσίων και φτωχών που γεννούν επαίτες, παρανόμους και συνομωσίες των μεν για τους δε, φέρνοντας γ) τη δημοκρατία, που γεννιέται από το χάσμα λόγω συσσώρευσης εντάσεων ανάμεσα στις κοινωνικές τάξεις, ωθεί τους αδαείς σε καταστρεπτική ανεξέλεγκτη ελευθερία και τελικά δίνει βήμα σε δημαγωγούς που εξελίσσονται σε καταπιεστικούς τυράννους, γεννώντας δ) την τυραννία του πρώην δημοκρατικού δημαγωγού, που διαφθείρεται από την εξουσία, γίνεται τύραννος και με τη βοήθεια μιας μικρής ομάδας οπαδών ασκεί τον απόλυτο έλεγχο.

9. Αθανασία της ψυχής. Οι φιλόσοφοι-ηγέτες πρέπει να είναι συγχρόνως και ιερείς, γιατί οι ιδέες είναι ένα είδος ιερού οράματος. Μιά απ' τις ιδέες αυτές είναι κι η αθανασία της ψυχής που μετά θάνατον περιπλανιέται μέχρι να εξιλεωθεί για τα στραβοπατήματά της και μετενσαρκώνεται σε άνθρωπο ή ζώο. Έτσι μια ενάρετη ζωή, αποκτά μια μυθική διάσταση και μεταφέρει την αναλογούσα δικαιοσύνη και στην άλλη ζωή, ενώ οι άδικοι, οι τύραννοι κι οι κακούργοι, τιμωρούνται ανάλογα. Ως “γενναίο ψέυδος” αυτής της μεταφερόμενης ακόμα και στον άλλο κόσμο δικαιοσύνης περιγράφει την μαρτυρία του Ηρός του Αρμενίου. Σύμφωνα με το μύθο, ο γενναίος πολεμιστής Ηρ σκοτώνεται στη μάχη και το σώμα του σαπίζει επί δεκαήμερο στο πεδίο της μάχης. Όταν τελικά τον μεταφέρουν στον οίκο του για να τον κάψουν, ο ήρωας ανασταίνεται και διηγείται όσα είδε στον άλλο κόσμο. Η ψυχή του, λέει, πορεύτηκε μαζί με άλλες ψυχές σε έναν τόπο δαιμονικό, με δύο ανοίγματα πάνω στη γη κι άλλα δύο στον ουρανό. Ανάμεσά τους κάθονταν δικαστές, που δίκαζαν και πρόσταζαν τους δίκαιους να προχωρήσουν δεξιά στον ουρανό και τους άδικους αριστερά κάτω στη γη. Όταν ήρθε η σείρά του, οι δικαστές, του είπαν να ακούει και να βλέπει προσεκτικά όσα συνέβαιναν για να τα μεταφέρει αργότερα πιστά στους ζωντανούς. Πρόσεξε τότε πως οι ψυχές που πήγαιναν στη γη ήταν κατασκονισμένες, διψασμένες και έκλαιγαν, ενώ όσες πήγαιναν στον ουρανό ήταν καθαρές, ωραίες και ευχαριστημένες. Οι ψυχές που είχαν αδικήσει, πλήρωναν για όλα δεκαπλάσιες ποινές κι οι δίκαιες απολάμβαναν δεκαπλάσιες ανταμοιβές. Κι οι μεν κι οι δε έμεναν επί επταήμερο σε ένα λιβάδι συζητώντας μεταξύ τους σαν σε πανηγύρι, και την όγδοη μέρα πήγαιναν σε ένα τόπο, όπου έβλεπαν ένα φως σαν λαμπρό ουράνιο τόξο που το κρατούσε στερεωμένο ψηλά το αδράχτι της ανάγκης που γεννά όλες τις κινήσεις. Το αδράχτι περιείχε επτά σφονδύλους όπου ήταν καθισμένες και περιστρέφονταν Σειρήνες, μια πάνω σε κάθε κύκλο. Κάθε Σειρήνα έβγαζε από μέσα της έναν ήχο και όλες μαζί σχημάτιζαν ένα αρμονικό ταίριασμα από νότες. Την κυκλική κίνηση των σφονδύλων, πάνω στα γόνατα της Ανάγκης, παρακολουθούσαν καθισμένες πάνω σε θρόνους οι τρεις Μοίρες, η Λάχεσις, η Κλωθώ και η Άτροπος και τραγουδούσαν  πάνω στη μελωδία των Σειρήνων. Η Λάχεσις τα περασμένα, η Κλωθώ τα τωρινά και η Άτροπος τα μελλούμενα. Φθάνοντας εκεί οι ψυχές, διάλεγανν το είδος της ζωής που ήθελαν να ζήσουν στην επόμενη ενσάρκωσή τους. Ένας προφήτης έπειρνε από τα γόνατα της Λάχεσης πολλά παραδείγματα ζωής, τα τοποθέτησε μπροστά στις ψυχές και τις καλούσε να τραβήξουν κλήρο, ένα είδος ζωής. Οι αφιλοσόφητες ψυχές διάλεγαν βίους ένδοξους, χωρίς να υπολογίσουν πόση δυστυχία κρύβουν μέσα τους τα αξιώματα και τα μεγαλεία. Όσες ψυχές είχαν δοκιμαστεί σκληρά στην προηγούμενη ζωή, πρόσεχαν να μην απατηθούν από τη δολερή λάμψη. Η ψυχή του Οδυσσέα, για παράδειγμα, διάλεξε μια ήσυχη και άσημη ζωή. Επίσης είδε πολλές ψυχές ανθρώπων να επιλέγουν ζωές ζώων και πολλών ζώων να επιλέγουν ζωές ανθρώπων. Μετά την επιλογή η κάθε ψυχή πήγαινε στη Λάχεση που της έδινε ένα συνοδό δαίμονα. Ο δαίμονας πήγαινε την ψυχή πρώτα στην Κλωθώ για να επικυρώσει την επιλογή και μετά στην Άτροπο, για να την τελεσιδικήσει. Έπειτα όλες οι ψυχές προχωρούσαν στην πεδιάδα της λήθης όπου έπιναν από το νερό του Αμέλητα ποταμού και ξεχνούσαν τα πάντα. Τα μεσάνυχτα, με βροντές και σεισμούς, οι ψυχές αναπηδούσαν προς τα πάνω για να ξαναγεννηθούν σε νέα σώματα. Τον ΄Ηρα δεν τον άφησαν να πιει νερό από τον Αμέλητα και χωρίς να καταλάβει πως ξαναγύρισε στο σώμα του, που ήταν έτοιμο για την πυρά.

10. Ύστερες προσεγγίσεις. Η ουτοπική ιδέα μιας σοφής και ταυτόχρονα ασκητικής ομάδας άσκησε μεγάλη επιρροή στη φιλοσοφία και στη πολιτική θεωρία. Ο μαθητής του Πλάτωνα, Αριστοτέλης, γράφει τα Πολιτικά, όπου καταλήγει σε διαφορετικά (φιλοδημοκρατικά) συμπεράσματα. Ο αντίπαλος του Πλάτωνα Ισοκράτης, παρωδεί την Πολιτεία, ως ομοιάζουσα με την αιγυπτιακή κοινωνία του φαραώ Βούσιρι. Ο ιδρυτής του Στωικισμού Ζήνων Κιτιεύς, γράφει ομότιτλο έργο το 300 πΧ, προτείνοντας μιά αναρχική πολιτεία αποτελούμενη μόνο από φιλοσόφους στην οποία επικρατεί σεξουαλικός κομμουνισμός. Ο Αριστοφάνης παρωδεί την Πολιτεία στις Εκκλησιάζουσες, όπου οι γυναίκες του Δήμου αναλαμβάνουν την περιουσιακή και σεξουαλική κοινοκτημοσύνη. Στον Διαφωτισμό, ο Βολταίρος μίλησε για Πεφωτισμένη Δεσποτεία, προκειμένου να περιγράψει λογικούς και δίκαιους ευρωπαίους βασιλείς. Ο Τόμας Μορ, στην Ουτοπία του, περιγράφει επίσης μια ιδανική κοινωνία με κοινοκτημοσύνη και έλλειψη ιδιωτικότητας. Ο Άλντους Χάξλεϋ, στο Θαυμαστό Νέο Κόσμο, παρουσιάζει τα χαρακτηριστικά της πλατωνικής Πολιτείας, ως χαρακτηριστικά μιας ολοκληρωτικής κοινωνίας. Ωστόσο, ο Πόππερ, που κατέκρινε την πλατωνική Πολιτεία επίσης ως ολοκληρωτικό μόρφωμα, δήλωνε εκστασιασμένος από την σύλληψη. Ενδοφέρει σαφή σπέρματα αταξικής μαρξιστικής και ιδανικής κοινωνίας, ενώ η αλληγορία του σπηλαίου παρομοιάζεται με το 1984 του Όργουελ και το μπλοκμπάστερ Μάτριξ.